Cornelius Franciscus Nelis

Uit Mechelen Mapt, het vrije naslagwerk over Mechelen
(Doorverwezen vanaf Corneille-François de Nélis)
Ga naar:navigatie, zoeken
English.gif 18th century ecclesiastic and statesman from Mechelen

Cornelius Franciscus (of Corneille-François of Cornelis Franciscus) Nelis (later ook de Nelis of de Nélis), geboren te Mechelen op 4 of 5 juni 1736 en overleden te Camaldoli nabij Florence op 21 augustus 1798, was een filosoof, de laatste bisschop van Antwerpen in de periode van het ancien régime en een staatsman in de Zuidelijke Nederlanden.

Biografie[bewerken]

Mechelen[bewerken]

Cornelius Franciscus werd op 5 juni gedoopt in de Mechelse Sint-Romboutskathedraal als zoon van Corneli[u]s Nelis, advocaat bij de Grote Raad van Mechelen en griffier van het land van Grimbergen, en Theresia Walschaerts.[1][N 1] Na een opleiding in de er nog immer naar geheten Schoolstraat aan de (ook Grote of Publieke of Latijnse School genoemde) Grootschool, het college der 'oratoren', ging C. F. in Leuven studeren. Op zijn 17e primus in de Artes, vond in zijn geboortestad een heuse cavalcade te zijner ere plaats.[2]

Leuven[bewerken]

Tijdens zijn hogere studie aan de faculteit theologie, die tot zijn licentiaatsgraad zou leiden in 1760 — het jaar ook van zijn priesterwijding door de geen tien jaar oudere von Frankenberg, aartsbisschop van Mechelen,[3] genoot Nelis al gauw de aandacht van de pas aangestelde koninklijk commissaris voor de hervorming van de universiteit Patrice François de Neny. In 1757 benoemde het magistraat van Nelis' thuisstad de student tot president van het Mechels college ‍(en) in de oude (katholieke) Universiteit Leuven en bij deze laatste werd hij aangesteld tot bibliothecaris op 1 februari 1758, een maand nadat de Neny hoofd-president van de Geheime Raad was geworden. Ook schatmeester en gevolmachtigd minister graaf von Cobenzl, die te lande meer dan de formele landvoogd de Weense lakens uitdeelde, was door Nelis' discours gecharmeerd. Zijn beschermheren bezorgden hem een fatsoenlijk inkomen door hem te laten benoemen tot kanunnik aan de Sint-Pieterskerk te Leuven. Hun steun liet hem toe het niveau van de bibliotheek op te tillen en de universitaire drukkerij op te richten.[4][N 2]

Onderwijshervormer[bewerken]

De toen opbloeiende natuurwetenschappen verdienden vanuit zijn theologisch gegronde filosofische overtuiging meer academische geestdrift. Geconfronteerd met achterhaalde praktijken in de Leuvense universiteit en met haar alleenrecht in de Oostenrijkse Nederlanden, werd Nelis betrokken bij plannen tot oprichten van een academie in Brussel om alzo de jeugd modern opgevatte hoge studies te bieden, wat door de burgerlijke overheid zeer geapprecieerd werd maar door Leuven zo weinig, dat hij op 22 juli 1765 een heenkomen vond in een kanunnikaat aan de kathedraal van Doornik — met als extra voordeel een verdrievoudigd inkomen. De bisschop benoemde hem er al gauw tot groot-vicaris.[5] Hij verhuisde pas in 1767 en zijn bibliothecarispositie gaf hij het volgende jaar op; vanaf toen noemde hij zich '‍(abbé) de Nelis'.

Toch verbleef Nelis hoofdzakelijk in Brussel, dicht bij de landvoogd Karel van Lorreinen en de regering.[5] In 1769 werd hij lid van de toen opgerichte officiële instelling voor wetenschap en onderzoek met von Cobenzl aan het hoofd, de Société littéraire, die in 1772 Académie Impériale et Royale des Sciences et Belles-Lettres de Bruxelles werd.[6][7][8][9] Na de opheffing in 1773 van de jezuïetenorde speelde hij naast de Neny en nog enige andere overtuigde aanhangers van de Verlichting ook voor de reorganisatie van het humanioraonderwijs een belangrijke rol in de daartoe door keizerin Maria Theresia in 1777 opgerichte Koninklijke Commissie voor de Studiën. De Nelis had zijn visie al in 1774 neergeschreven in zijn Mémoire sur les écoles et les études d'humanités, comprenant des réflexions tirées de l'histoire.[7][10]

Bisschop en politicus[bewerken]

Gedurende wat men wat later het ancien régime zou noemen, was er nog geen strikte scheiding tussen kerk en staat en na een achttiental jaren te Doornik en Brussel werd Nelis, op voordracht van keizer Jozef II, bisschop van Antwerpen (1785 –1794, in absentia tot overlijden in 1798)[3][7]. Monseigneur de Nelis bleek zich echter verrassend krachtig te verzetten, vooreerst op gebied van onderwijs, tegen de nochtans vooruitstrevende maar tevens de staatsmacht versterkende hervormingspolitiek van de kordate Oostenrijker. In 1789 steunde de bisschop binnen het monsterverbond van clerus, aristocratie en burgerij de meer progressieve en democratische vonckistische strekking in de vorming van het patriottenleger onder luitenant-generaal Van der Meersch. Diens overwinning bij Turnhout op de keizerlijke strijdkrachten bracht tijdens de Brabantse Omwenteling de republiek der Verenigde Nederlandse Staten teweeg. De akte die er de grondwet van ging worden werd door de bijeengeroepen Staten-Generaal aangenomen; Nelis had die tekst geredigeerd en werd verkozen tot president maar wist uiterst weinig invloed uit te oefenen tegenover de conservatieve 'staatse' vleugel van de populaire eerste minister Hendrik van der Noot, één van de voornaamste Brabantse grootgrondbezitters.[11]

Nelis zag spoedig in dat het fout zou lopen en ondernam een verzoeningspoging met Jozefs recente opvolger, Leopold II. Het onafhankelijke avontuur liep al eind 1790 finaal spaak. Nog voor de zomer nodigde hij als hoofd van een afvaardiging van de Staten van Brabant, te Bonn de opnieuw erkende landvoogden Albert Casimir van Saksen-Teschen en zijn eega aartshertogin Maria Christina uit; het oude vertrouwen herwon hij echter niet.[12][13] In juli 1793 verontschuldigde hij zich voor zijn revolutionaire rol nog bij de nieuwste keizer Frans II — overigens de laatste van het Heilige Roomse Rijk.[14]

In onmin[bewerken]

In Frankrijk kreeg de omwenteling meer succes en bij die revolutionaire krachten had Nelis het pas goed verkorven. Zo werd hij mikpunt van de theofilantrope ‍(fr) 'commissaris van de uitvoerende macht' te Brussel 'Publicola' Chaussard ‍(fr). De al naar Zwitserland uitgeweken abt uit Soligny-la-Trappe zond monniken naar Canada om daar de bedreigde orde verder te zetten maar de onlusten beletten hun verscheping en zouden hen naar Westfalen afleiden; inmiddels had Nelis de abt overhaald om een delegatie in zijn diocees te laten, waardoor in 1794 op het dankzij bisschoppelijke aansporing door gegoede burgers geschonken landgoed ‍'Nooit Rust'‍ een trappistenpriorij ontstond. Hoewel haar stichters al na zes weken moesten vluchten, zouden ze na Napoleons hoogdagen terugkeren; in 1836 werd het de abdij van Westmalle.[15]

De oorlogshandelingen dwongen ook Nelis te emigreren: in 1794 slechts tot Holland doch toen daar iets later de Bataafse Republiek in het verschiet bleek, met pauzes bij de Duitse universiteit van Göttingen en bij de filosoof Lavater — die de Duitse vertaling van Nelis' belangrijkste wijsgerige werk van een voorwoord voorzien had ‍[16] — in het Zwitserse Zürich, naar Parma, Bologna en Rome. Toen amper twee jaar later Napoleon de Eeuwige Stad naderde om er de Romeinse Republiek te vestigen, vond de bisschop in feitelijke ballingschap uiteindelijk rust in de hoofdabdij van de witte benedictijnen te Camaldoli in Toscane; al vrij spoedig werd het de eeuwige, ten gevolge vochtophoping.[12] De zetel bleef vacant tot het bisdom Antwerpen in 1801 werd opgeheven en door het Mechelse opgeslokt (uitgezonderd de decanaten Bergen op Zoom en Breda),[17] wijl de aartsbisschop aldaar, kardinaal von Frankenberg, werd opgevolgd door Jean-Armand de Bessuéjouls de Roquelaure, wiens bisdom van Senlis eveneens was afgeschaft. Het Antwerpse zou pas eind 1961 heropgericht worden.

Postuum[bewerken]

Overeenkomstig Nelis' groots opgezet plan ‍[18] en aanbevelingen uit 1759 aangaande een Scriptorum rerum Belgicarum, die in 1770 slechts tot een al te beperkte Monumentae historiae Belgicae hadden geleid, werd in 1827 een bijzondere commissie belast met de publicatie van nog niet uitgegeven kronieken betreffende de voornamelijk op het zuidelijk deel van het Koninkrijk der Nederlanden gerichte nationale geschiedenis. Ze staat sinds haar bekrachtiging door de eerste koning der Belgen in 1834 bekend als de Commission royale d'Histoire of Koninklijke Commissie voor Geschiedenis.[19]

Varia[bewerken]

  • Willy J. H. Price (oorspronkelijk Prick) stelde in zijn biografie van Nelis in 1970: "Pas in de jaren dertig van deze eeuw groeide gaandeweg het bewustzijn dat Antwerpens 18e bisschop, die godsdienstig, sociaal en kultureel tot de belangrijkste figuren van zijn eeuw behoort, een rechtvaardig eerherstel verdiende." ‍[1]
  • Jan Roegiers (1944-2013), oud-hoofdbibliothecaris van de KU Leuven, noemde in 2005 C. F. Nelis "de enige interessante filosoof die Leuven in de achttiende eeuw heeft voortgebracht".
  • Ironische noot: Uit de brief gedateerd 30 maart van de geschiedkundige benedictijn dom Anselme Berthod in 1775 vanuit Parijs aan Nelis, kanunnik te Doornik, naar aanleiding van diens bestelde ton: "Je connais depuis longtemps le vin d'Arbois, et toutes les fois qu'il m'arrivera d'en boire, je penserai que l'aimable M. de Nélis a été assez philosophe pour vouloir en gouter, et je ne pourrai blâmer sa philosophie".[20]
  • De Mechelse pomoloog ridder Jan Karel [de] Nelis, tevens politicus, was een halfbroer van C. F. uit het tweede huwelijk van hun vader, met Barbara van Slabbeek.[1]

Bibliografie[bewerken]

(zonder volledigheid na te streven)

Vroege werkjes[bewerken]

Hoewel anoniem, duidelijk toegeschreven aan C. F. Nelis en zeker drukte hij ze (ondanks gedrukte vermelding "de l'imprimerie de l'université") op een illegale private pers (typografisch zeer verzorgd, wat hem steeds belangrijk was):

Verzamelwerk[bewerken]

Heruitgave van 16e- en 17e-eeuwse werken van Leuvense professoren en van middeleeuwse Leuvense charters:

Verhandelingen[bewerken]

Lijkreden[bewerken]

  • Oratio in funeri Francisci I, imp. Caes. Aug.. Typographia Academica, Leuven (1765); ib. met ook Franse vertaling: J. Vander Bergen, Brussel.[5][36] — betrof Frans van Lorreinen
  • Oraison funèbre de Marie-Thérèse, archiduchesse d'Autriche, impératrice douairière..., prononcée dans l'èglise collégiale des SS. Michel et Gudule, à Bruxelles, le 23 décembre 1780. Lemaire, Bruxelles (1781)[21] — evenals:
    Lofreden van Maria Theresia, aertshertogin van Oostenryk, keyzerin en apostolike koningin van Hongarien en Bohemen &c. &c. &c.. AE De Bel, Brussel (ca. ‍1780). Nagezien: "uytgesproken ten tyde van haeren lykdienst ... door den hr De Nelis, ... ; Uyt het Fransch vert. door den hr Du Beaurepaire" (eig. Dubeaurepaire, Patrice). Bronnen stellen '[ca 1780]' resp. '1780' doch allicht 1781 indien de uitgave bij Lemaire als origineel diende.[36][37]

Filosofisch of religieus[bewerken]

  • Quiesce. Conseils d'un philosophe à Marc-Aurèle in Recueil des représentations, protestations (...) Pays-Bas catholiques (...) respectives. François Xavier de Feller, Liège (1787) — aan Nelis toegeschreven anoniem pamflet;[38] door diens biograaf Goswin de Stassart samen met een geanonimiseerd addendum in een politieke context vernoemd.
  • l'Aveugle de la montagne – Entretiens philosophiques ‍(*). "Amsterdam et Paris" (1789-1793); Bodoni, Parma (1795) — Die eerste uitgave, met 5 'entretiens', in feite Grangé, Antwerpen (1789) en zonder naam van de auteur, vertaald als Der Blinde vom Berg met voorwoord van Johann Kaspar Lavater uitgegeven te Zürich (1791); 3 extra 'entretiens' (1793); de uitgave bij Bodoni bevat bovendien een 9e. Deze drukte later nog 2 losse 'entretiens': Le chant du cygne, ou la vie à venir et l'immortalité de l'âme en l'Adoration, ou la prière et le désir, l'homme à Dieu (1798). Nelis had er minstens 30 voorzien maar het is onzeker of die allemaal ooit neergepend zijn geweest. Hij presenteerde zijn eigen dialogen alsof die een vertaling van oude Griekse teksten zouden geweest zijn. (*) Gelinkt is een scan van een postume heruitgave van l'Aveugle, zijn voornaamste filosofische werk, bij H. Nicolle te Parijs (1798-'99).[12][16][18][39]
  • Herderlyken brief van zyne doorlugtigste hoogweerdigheyd den heere bisschop van Antwerpen, nopens den nood der bestiering van den generaelen armen. Joannes Grangé, Antwerpen (ca. ‍1791) — bewaard in Universiteit Antwerpen, Historische Collecties, MAG-P 14.81.[40]
  • Prières à faire le matin et le soir pour implorer la miséricorde divine dans les calamités qui affligent le royaume de France. Hanicq, Malines (1792) — een tussendoortje op aanraden van de pauselijke nuntius te Brussel ‍[41]

Andere, ev. met bespreking:[bewerken]

Correspondentie[bewerken]

Dagboeken[bewerken]

  • De Clercq, Carlo (red.). Twee dagboeken van Cornelius Franciscus Nelis, laatste bisschop van Antwerpen (d. 1798). Bracke-Van Geert, Wetteren (1937)[36]

Literatuur[bewerken]

  • Lofdicht ter attentie van bisschop Nelis' intrede in de Antwerpse kathedraal op 7 juni 1785, door het Koninklijk College van Antwerpen; tevens in het Frans. Rijksarchief in België te Antwerpen, BE-A0511.659 archief van de familie van de Werve en van Schilde - stukken nrs. ‍ ‍964 en 965.[49]
  • Te Water, Jona Willem. De Nelis. Verhandelingen van de Leydsche Maatschappy der Nederlandsche Letterkunde - jg. ‍ ‍6 - deel 1 p. ‍ ‍VI-XXXI. (1806)[1][50]
  • (fr) Staes, Prosper. Eloge historique de Corneille-François de Nelis, dernier évêque d'Anvers, prononcé par M. Prosper Staes, de Louvain, à l'occasion de la distribution des prix au Collège des Humanités de la Haute-Colline, le 10 août 1847. Annuaire de l'Université catholique de Louvain - 12e année p. ‍ ‍229-247. Van Linthout et Vandesande, Louvain (1848)[51]
  • (fr) De Clercq, Carlo. Corneille François Nelis, dernier évêque d'Anvers (1784-1794). La Revue catholique des idées et des faits - tome 13 p. ‍ ‍XL-XLI; 11-13. (1934)[7]
  • (fr) De Clercq, Carlo. Corneille François Nelis, dernier évêque d'Anvers, homme d'Etat, philosophe et humaniste. Annales Prince de Ligne - tome 18 p. ‍ ‍32-40. (1937)[7]
  • (fr) Prick|Price, Willy J. H.. C.-F. de Nelis, un homme d’Eglise libéral au siècle des Lumières (1736-1784). Bailly et Wettstein, Nancy (1942)[7][52][53]
  • (fr) Prick|Price, Willy J. H.. Corneille-François de Nélis, 18e et dernier évêque d' Anvers (1785-1798) – Un évêque humaniste et homme d'action à la fin de l'ancien régime. Doctoraatsscriptie, UCL (1946);[7] Publications universitaires, Louvain (1954)[53][54]
  • Prick|Price, Willy J. H.. Bisschop Nelis, vriend van Brabants Katholieken 1736-1798. Het Spectrum, Utrecht/Brussel (1948) — Met illustraties, inclusief portretten.[55]
  • (fr) De Clercq, Carlo. Portraits de l'évêque C. F. Nelis et iconographie de ses oeuvres. Revue belge d'archéologie et d'histoire de l'art - 19 - 3-4 p. ‍155-167. Académie Royale d'Archéologie de Belgique (1950)[36]
  • Tambuyser, Rafaël. [Titel gespeld als door Stadsarchief:] Corneliie Françoise de Nelis, dernier évêque d'Anvers (1736-1798). Collectanea Mechliniensia. (1955)[56]
  • (fr) De Clercq, Carlo. Les oeuvres imprimées de Corneille-François de Nélis. Bibliothèque Royale de Belgique, Bruxelles (1955)[36]
  • Sanders, Fr.. De laatste bisschop van Antwerpen: Mgr. Cornelius Franciscus Nelis op bezoek te Kalmthout. Calmpthoutania - jg. ‍ ‍9 - nr. ‍ ‍2-3 p. ‍ ‍33-34. (1956-'57)[57][58]
  • (fr) De Clercq, Carlo. Les dossiers C. F. Nélis à Breda et à Louvain. Archives, Bibliothèques et Musées de Belgique - XXVII p. ‍ ‍95-113. (1957)[57]
  • De Clercq, Carlo. De laatste tien levensjaren van bisschop C. F. Nelis. a) deel 1 Sacris Erudiri IX p. ‍ ‍286-376 (1957)[59]; deel 2 Sacris Erudiri X p. ‍ ‍238-297. (1958)[60] b) (2e vermeerderde druk). Centrum voor historisch onderzoek, Antwerpen (1963)[36]
  • (fr) De Clercq, Carlo. L'Eveque d'Anvers C. F. de Nelis et le monde italien du livre. Gutenberg-Jahrbuch - 36 p. ‍185-192. (1961)[61]
  • (en) Delsaerdt, Pierre. Branding the Revival of Knowledge – Leuven University Press and the Renaissance of Typography, 1759. Quaerendo - vol. ‍ ‍45 - issue 3-4 p. ‍ ‍273-291. Brill, Leiden (2015); online: Brill (2015)[62]
  • Zie ook Externe links.

Externe links[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Price, Willy J. H.. Nelis, Cornelis Franciscus de. Nationaal Biografisch Woordenboek - deel ‍ ‍4 col. ‍ ‍609-625. Koninklijke Vlaamse Academiën van België, Brussel (1970). Nagezien 2020-01-20 — Net boven de naam van de auteur 'W. J. Price' (Prof. Dr., archivaris aan het Aarts­bis­schop­pe­lijk Archief van Portland, Oregon, VS, cf. p. ‍VII), staat in de li­te­ra­tuur­lijst ook zijn naam bij twee werken die elders toe­ge­schre­ven worden aan Prick, W[illy] J. [H.]. (col. ‍ ‍625), vgl. Literatuur hierboven. Allicht nam de aan de Université de Paris gepromoveerde Prick ‍(en|fr) in de VS (waar het een scheldnaam ‍(en) is) de naam Price aan.
  2. Cavalcade ende triumph-waegens ... Cornelius Franciscus Nelis ... Eersten van Loven ... Publieke Schole van Mechelen ... 't Oratorie. Laurentius Vander Elst, Mechelen (1753); e-boek: Google (2008). Nagezien 2013-04-23 — zie voetnoot 'Gelegenheidsvers'.
  3. 3,0 3,1 (en) Bishop Corneille-François de Nélis. Catholic hierarchy. Nagezien 2020-01-06.
  4. Historische Situering. Onderzoekseenheid Geschiedenis KU Leuven. Nagezien 2020-01-01.
  5. 5,0 5,1 5,2 De Stassart p. ‍ ‍95. Nagezien 2020-01-28.
  6. Geyl, Pieter Catharinus Arie. Geschiedenis van de Nederlandse stam (herziene uitgave in 3 delen) p. 103–105. Wereldbibliotheek N.V., Amsterdam/Antwerpen (1948-1959); online: Dbnl (2008). Nagezien 2019-12-30.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 (fr) Dubois, Sébastien. Le premier manuel d'histoire de Belgique et l'enseignement de l'histoire nationale dans les collèges à la fin de l'Ancien Régime. Revue belge de Philologie et d'Histoire - tome 80, fasc. 2 p. 493[8], 494, 501[43]. Société pour le Progrès des Études philologiques et historiques (2002); online: Persée. Nagezien 2020-01-06.
  8. Verschaffel p. ‍ ‍68-69. Nagezien 2020-02-14.
  9. Lenders, Piet. Vrije geleerde genootschappen voor geneeskunde in de Oostenrijkse Nederlanden (Pdf). Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde te Gent - Nieuwe reeks - LI p. 187. MGOG, Gent (1997); online: UGent. Nagezien 2020-01-25.
  10. 10,0 10,1 Halleux, Robert; Opsomer, Carmélia. Wetenschappelijke instellingen en netwerken. Geschiedenis van de wetenschappen in België van de Oudheid tot 1815 p. 328. Gemeentekrediet / Dexia, Brussel (1998); online: Dbnl. Nagezien 2020-01-04: verkort de benaming tot 'Réflexions sur les écoles et les études'.
  11. Het kasteel van Duras. Langs burchten en kastelen. Belgische Burchten en Kastelen. Nagezien 2020-01-14.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 (fr) Tourneur, Victor. La médaille de Corneille-François de Nélis par Mastrellini (Pdf). Revue belge de Numismatique et de Sigillographie LXII. Palais des Académies, Bruxelles (1920). Nagezien 2020-01-10.
  13. De Vries, Jan W. 1993; Willemyns, Roland 1993, 2009; Burger, Peter 1993; Van der Sijsen, Nicoline 2009. De Franse tijd – De Brabantse Omwenteling (Pdf). Het verhaal van het Nederlands – Een geschiedenis van twaalf eeuwen p. 259-260. Prometheus/Bert Bakker, Amsterdam (2009); online: VUB. Nagezien 2020-01-16.
  14. Hildebrand, Pater. II. Onder Oostenrijk – E. De Brabantse omwenteling (Pdf). De kapucijnen in de Nederlanden en het prinsbisdom Luik - deel X eerste stuk: Einde en nieuw begin p. ‍186-212 (inz. 192-209). Archief der kapucijnen, Antwerpen (1956). Nagezien 2020-01-16: "bij de nieuwe keizer Frans II" op "19 Juli 1791" is fout: Pater-achivaris Hildebrands bron De Ram 'Synopsis (etc.)' stelde 19 juli 1793 en Frans II was pas sinds juli 1792 keizer.
    (la) De Ram, Pierre François Xavier. Synopsis Actorum Ecclesiae antverpiensis et ejusdem dioeceseos status (etc.) p. ‍101-102. Hayez, reg. Acad. Typographus, Bruxellis (1856); e-boek: Google (2007). Nagezien 2020-01-16.
  15. Van den Steen, Jef. 1836 – Westmalle (Pdf). Belgische trappisten- & abdijbieren – goddelijk lekker p. 11. Lannoo (2018). Nagezien 2020-01-10: Foutje "Toen Napoleon in 1814 bij Waterloo definitief werd verslagen" want 1814 verbannen naar Elba, 1815 zijn Waterloo gevonden.
  16. 16,0 16,1 (fr) Herman, Jan; Galleron, Ioana (dir.). La scénographie des préfaces (nos. ‍14-15). L'art de la préface au siècle des Lumières. Presses universitaires de Rennes; online: OpenEdition. Nagezien 2020-01-14.
  17. (fr) Dix-huitième évêque d'Anvers, Corneille-François de Nelis. Précis historique du ci-devant évêché d'Anvers. Almanach du clergé catholique romain des Pays-Bas - 3e anneé p. ‍ ‍347-351. Hayez, Bruxelles (1824); e-boek: Google (2008). Nagezien 2020-01-17.
  18. 18,0 18,1 18,2 Verschaffel p. ‍172. Nagezien 2019-12-31.
  19. Chronologische bakens. Koninklijke Commissie voor Geschiedenis. Nagezien 2019-12-31.
  20. Poullet, Edmond (communiqué par). Lettres de dom Anselme Berthod à monseigneur de Nélis, évêque d'Anvers : 1777-1786. Compte-rendu des séances de la commission royale d'histoire ou receuil de ses bulletins - 4e série - tome 3 p. ‍ ‍450. Hayez, Bruxelles (1876); online: Persée. Nagezien 2020-01-31: misleidende titel '1777-' want 1775, zie de onder Cor­res­pon­den­tie gelinkte 'Corneille- ... Moreau' voetnoot p. ‍ ‍96 van De Clercq, die Edmond Poullet als 'G. Poullet' aanhaalt; Persée noemt ten onrechte 2e serie.
  21. 21,0 21,1 21,2 De Clercq, zie de onder Cor­res­pon­den­tie gelinkte 'Corneille-... et Jacob-Nicolas Moreau', online: Persée. Nagezien 2020-01-14.
  22. 22,0 22,1 Smets, An. Een nieuwe digitale toepassing: Lovaniensia.be (Pdf). Nieuws uit de universiteitsbibliotheek - jg. ‍ ‍30 nr. ‍ ‍2 p. 15. KU Leuven (2017). Nagezien 2020-01-01.
  23. Cornelius Franciscus Nelis, Alexis : fragment d’institution d’un prince (Pdf). Topstukken p. ‍ ‍424. Vlaams overheidsdepartement Cultuur, Jeugd en Media. Nagezien 2020-02-12
    KU Leuven Bibliotheken – Alexis. Fragment d'institution d'un prince. Flandrica.be. Nagezien 2020-02-12 (incl. in hogerstaande Bibliografie gelinkte scan 'Alexis – fragment...', online: Teneo - KU Leuven).
  24. Cornelius Franciscus Nelis, Sylloge (Pdf). Topstukken p. ‍ ‍426. Vlaams overheidsdepartement Cultuur, Jeugd en Media. Nagezien 2020-02-12
    Oude druk: Collectio (etc.). Libis, Heverlee. Nagezien 2020-01-10.
    KU Leuven Bibliotheken – Sylloge. Flandrica.be. Nagezien 2020-01-10 (incl. in hogerstaande Bibliografie gelinkte scan 'Sylloge – Collectio...', online: Teneo - KU Leuven).
  25. (fr) Marx, Jacques. l'Activité scientifique de l'académie impériale et royale des sciences et belles-lettres de Bruxelles 1772–1794 (Pdf). Mortier, Roland (éd); Hasquin, Hervé (éd). Bruxelles au XVIIIe siècle in Etudes sur le XVIIIè siècle - vol. ‍IV p. 49-61. Editions de l'université, Bruxelles (1977); online: ULB. Nagezien 2020-01-20 inz. p. ‍ ‍53 met voetnoot 22.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 (fr) Tables générales des mémoires (Pdf) (nos. ‍11, ‍ ‍27, ‍ ‍52, ‍ ‍56). l'Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique. Nagezien 2019-12-31.
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 (fr) Réflexions (etc.). Les Trésors de l'Académie royale de Belgique. Nagezien 2020-01-06. — Vooral m.b.t. vigogne & laines en beide Histoire Belgique: zie tab 'Notice biographique'.
  28. Zie de in Bibliografie gelinkte 'Mémoire sur...' en tevens 'Mémoires de l'Académie (etc.) - tome 1', online: Göttinger Digitalisierungszentrum, Göttingen (2001)
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Verschaffel p. ‍ ‍455: 'Mémoires inédits (etc.)' als 19e-eeuwse kopie: SLY4 (hs.) universiteitsbibliotheek (réserve précieuse) Louvain-la-Neuve. Nagezien 2020-01-31: 'précieuse' zie bron Dubois p. ‍ ‍501 voetnoot 43.
  30. Zie de in Bibliografie gelinkte 'Réflexions...' en tevens 'Mémoires de l'Académie (etc.) - tome 1', online: Göttinger Digitalisierungszentrum, Göttingen (2001)
  31. Zie de in Bibliografie gelinkte 'Vues...' en tevens 'Mémoires de l'Académie (etc.) - tome 2', online: Göttinger Digitalisierungszentrum, Göttingen (2001)
  32. Zie de in Bibliografie gelinkte 'Suite des vues...' en tevens 'Mémoires de l'Académie (etc.) - tome 2', online: Göttinger Digitalisierungszentrum, Göttingen (2001)
  33. De Stassart p. ‍ ‍99-100. Nagezien 2020-01-28.
  34. Presentatie: 'Belgicarum (etc.)'. Google Books (2008). Nagezien 2020-01-06 (incl. in hogerstaande Bibliografie gelinkte e-boek)
  35. Devolder, Jacques. Algemene bibliografie van publicaties uitgegeven in de Zuidelijke Nederlanden p. ‍ ‍292 nr. ‍ ‍2546. Academia Press, Gent (2003); online uittreksels: Google Books. Nagezien 2020-01-21 (uittreksel).
  36. 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 'Title' = titel in Worldcat 'advanced search'. Nagezien 2020-01-15.
  37. Presentatie: 'Lofreden van Maria Theresia (etc.)'. Google Books. Nagezien 2020-01-15.
  38. • De Stassart p. ‍ ‍97-98. Nagezien 2020-01-28.
    (fr) Vercruysse, Jeroom. Les pamphlets de la Révolution belge (1787-1791) et les Lumières philosophiques. Revue belge de Philologie et d'Histoire - 91 - 2 p. ‍ ‍321. (2013). Nagezien 2020-01-28.
    (en) Robertson, William Spence. Chapter XXIV The Man and his Rôle in History The Life of Miranda - vol. ‍ ‍2 p. ‍ ‍219. University of North Carolina Press (1929); online: Chicago University. Nagezien 2020-01-28.
  39. • De Stassart p. ‍103-104. Nagezien 2020-01-28.
    • De Clercq, Carlo. Een Vlaamsche brief van bisschop Nelis (1793). Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal- en Letterkunde 1935. Drukkerij Erasmus, Ledeberg Gent (1935); online: Dbnl (2012). Nagezien 2020-01-21: Vergelijk de inleiding van de hier gelinkte inhoud met onder Correspondentie De Clercq, Carlo (ed.). 'Quatre lettres (etc.)'.
    Ergoedbibliotheek Hendrik Conscience – l'Aveugle de la montagne. Flandrica.be. Nagezien 2020-02-13 (incl. in ho­ger­staan­de Bibliografie gelinkte scan 'l'Aveugle...', online: Dams Antwerpen).
  40. Van Mulder, Jonas (red.). Zalig de armen: gids bij de tentoonstelling - Bibliotheek Stadscampus (Pdf) p. ‍ ‍26. Universiteit Antwerpen (2011). Nagezien 2020-02-09: Relevant is ook 'Nieuwe bestiering der armen' p. ‍17.
  41. De Ryck, Dave. I. Mechelen, een geschiedenis. De Britse eilanden in Zuidnederlandse kranten (etc.) 1790-1796 - deel 1: [...] De 'Courier de l'Escaut' en het einde van het Ancien Régime. Scriptie KU Leuven (2002-'03); online: Ethesis. Nagezien 2020-01-14.
  42. Zie de onder Correspondentie gelinkte 'Lettre de M. Vreede (...) de Nélis', online: Persée. Nagezien 2020-02-15.
  43. Zie de onder Correspondentie gelinkte 'Lettre (...) Van de Spiegel', online: Persée. Nagezien 2020-01-21.
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 44,5 44,6 44,7 Verschaffel p. ‍ ‍476. Nagezien 2019-12-31.
  45. (fr) De Clercq, Carlo. Ernst (Simon-Pierre) (Pdf). Biographie nationale - tome 31 suppl. tome III (fasc. ‍I) col. ‍ ‍309. l'Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique; Emile Bruylant, Bruxelles (1961); online: l'Académie. Nagezien 2020-02-08.
  46. (fr) Chronique ... 83. Correspondance de l'évêque d'Anvers, C. F. Nelis. Revue belge de philologie et d'histoire - tome 26 - fasc. ‍ ‍3 p. ‍ ‍896. Libr. Falk Fils Georges Van Campenhout succ., Bruxelles (1948); online: Persée. Nagezien 2020-02-08.
  47. Zie de onder Correspondentie gelinkte 'Deux bibliophiles...', online: Dbnl (2015). Nagezien 2020=01-22.
  48. (en) Lowe, Barbara et al. (compilers). An alphabetical list of the correspondences. The correspondence of Edmund Burke - Vol. ‍ ‍10 - Index p. ‍ ‍96. Cambridge University Press; University of Chicago Press (1978); online uittreksels: Google Books. "Antwerp. Corneille-François Nelis, Bishop of – 1792 Jan 11 · EB fr · A". Nagezien 2019-12-31 (uittreksel).
  49. Inventaris van het archief van de familie van de Werve en van Schilde, 1417-1923 (Pdf) p. ‍124. Rijksarchief in België. Nagezien 2020-02-15.
  50. Gedenkschrift van het eeuwfeest van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden p. ‍ ‍41. E. J. Brill, Leiden (1867); online: Dbnl (2006). Nagezien 2020-02-07: vermeldt ook 'Hand. 1805, bl. 3' doch dit blijkt 1803, zie hierboven onder Externe links.
  51. (fr) De Reiffenberg, Frédéric Auguste Ferdinand Thomas. Suite de la notice des manuscrits conservés (etc.). Compte-rendu des séances de la commission royale d'histoire - tome 14 p. ‍ ‍244. Hayez, Bruxelles (1848); online: Persée. Nagezien 2020-01-22.
    (fr) Annuaire de l'Université catholique de Louvain - 1848 Revue catholique – Recueil Religieux, Philosophique, Scientifique, Historique et Littéraire - Nouvelle série vol. ‍ ‍2 - tome V de toute a collection p. ‍ ‍630. C. J. Fonteyn, Louvain (1848); e-boek: Google (2008). Nagezien 2020-01-22.
  52. Eindwerk – C.-F. de Nelis, un homme (etc). Liberaal archief. Nagezien 2020-01-22.
  53. 53,0 53,1 (fr) De Clercq, Carlo. Prick (Willy). Revue belge de Philologie et d'Histoire - tome 34 - fasc. ‍ ‍2 p. ‍ ‍528-530. Libr. Falk Fils Georges Van Campenhout succ., Bruxelles (1956); online: Persée. Nagezien 2020-01-22.
  54. (en) 'Corneille (etc.)' by Willy J. H Prick. Open library. Nagezien 2020-01-19.
    (fr) Dhondt, Jean et. al.. Bibliografie van de geschiedenis van België – 1954 (vervolg). Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis - deel 33 - nr. ‍ ‍4 p. ‍1002 (nr. ‍ ‍5903). Société pour le Progrès des Études philologiques et historiques (1955); online: Persée. Nagezien 2020-02-13.
    (en) Moody, Joseph N.. Review: (Untitled). The Catholic Historical Review - Vol. ‍ ‍41 No. ‍ ‍2 p. ‍168-169. Catholic University of America Press (July 1955); online: JSTOR ‍(en). "Reviewed Work: Corneille-François de Nelis-18e et dernier évêque d'Anvers (1785-1798) -un évêque humaniste et homme d'action a la fin de l'ancien régime by W. J. H. Price". Nagezien 2020-01-20.
  55. Inventaris erfgoedbibliotheek. Heist-op-den-berg. Nagezien 2020-01-21.
    Presentatie: 'Bisschop Nelis, Vriend (etc.)'. Google Books. Nagezien 2020-01-21.
  56. Index Mechelse Bibliotheek (Excel xls). Online: Stadsarchief. Nagezien 2020-01-25: 'Corneliie Françoise (etc.)' als SAM nr. M 6609 (a) [overdruk]. — Medegedeeld: Verschenen in het genoemde diocesaan tijdschrift.
  57. 57,0 57,1 (fr) Dhondt, Jean et. al.. Bibliografie van de geschiedenis van België – 1957 (vervolg). Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis - deel 36 - nr. ‍ ‍4 p. ‍1407 (nr. ‍10295), 1425 (nr. ‍10560). Société pour le Progrès des Études philologiques et historiques (1958); online: Persée. Nagezien 2020-01-27.
  58. Overzicht Inhoud Tijdschrift Calmpthoutania (Pdf). Oudheidkundige kring van Kalmthout.
  59. De laatste tien (etc.). Brepols Online. Nagezien 2020-01-20.
  60. De laatste tien (etc.) (vervolg). Brepols Online. Nagezien 2020-01-20.
    (fr) Dhondt, Jean et. al.. Bibliografie van de geschiedenis van België – 1959. Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis - deel 38 - nr. ‍ ‍4 p. ‍1168 (nr. ‍1155). Société pour le Progrès des Études philologiques et historiques (1960); online: Persée. Nagezien 2020-01-18.
  61. (en) Book Chapter: 'L'Eveque (etc.)'. Libis, KU Leuven Libraries. Nagezien 2020-01-24.
  62. (en) Abstract: 'Branding (etc.)'. Brill. Nagezien 2020-01-24.

Voetnoten[bewerken]

  • Gelegenheidsvers: "Ornatissimo doctissimoque domino, Domino Cornelio Francisco NELIS Mechliniensi celeberrimi paedagogii castrensis philosopho emerito in solemni quator paedagogiorum concursu primo in artibus" druksel (1753) is te vinden in het Mechelse stadsarchief: V[aria] 473 3. Een farde van 70x60cm met 173 druksels en handschriften (eind 2018 bij de Iconografie op de tweede verdieping), als item 3 en quasi identiek doch aangevuld met "renuntiato XXI octobris MDCCLIII" als item 133 (volgens Inventaris van het bestand 'Varia'. Stadsarchief Mechelen). Is dit wat de bron 'Cavalcade (etc)' Laurentius Vander Elst, Mechelen (1753) bedoelde met "Van het Stads ‍- huys langs de Koy-straet naer de Publieke Schole onder de bestieringe van de Priesters van het Oratorie , alwaer naer een Latynsche aenspraek Hem [de primus Nelis] sal worden Opgedraegen een Dicht" ‍? Item 131 slaat op dezelfde huldiging.
  1. Van der Aa et. al. stelden in 1868: "uit deftige ouders, die hun bestaan in den koophandel vonden" zonder nadere gegevens, zie onder Externe links.
  2. De huidige 'Universitaire Pers Leuven' onder de vlag van de KU Leuven werd evenwel pas in 1971 opgericht.
  3. Van der Aa et. al. stelden in 1868: "Mémoires de l'Académie de Bruxelles. T. I. p. ‍ ‍64-67" (dus tome 1), zie onder Externe links.
  4. Ook in de Koninklijke Bibliotheek van België (Albertina): handschriftenkabinet, collectie Van Hulthem, nr. ‍17688, volgens Leyder, Dirk; Kreins, Jean-Marie (traduction, réd.). Renouveller ou renouer (etc.) (Doc) p. ‍16 voetnoot 58. Online: Academia.edu (zonder datum). Nagezien 2020-02-09.